Istnieje pewien charakterystyczny dźwięk, jaki wydają nurkowie snorkelingowi, gdy widzą to po raz pierwszy — stłumiony okrzyk w rurkę, którego nikt inny nie jest w stanie dosłyszeć. Pojawia się zwykle minutę lub dwie po zanurzeniu się w niepozorną, niewielką zatoczkę na wschodnim skraju atolu Baa: w chwili, gdy z zielonej wody wyłania się ściana mant i zaczyna krążyć w Państwa stronę, z otwartymi pyskami, w liczbie, która wydaje się nierzeczywista. Hanifaru Bay to jedyne miejsce na Ziemi, gdzie dzieje się to niemal według harmonogramu.
Sama zatoka jest niewielka — to zamknięta kieszeń rafy o długości mniej więcej 700 metrów i szerokości 200, otwarta na ocean jedynie w jednym miejscu. Przez część roku staje się największym znanym miejscem żerowania mant rafowych na całej planecie. Najlepsze odnotowane dni przyciągały niemal 250 zwierząt do tej jednej niewielkiej przestrzeni, a czasem dołącza do tej uczty zagrożony wyginięciem rekin wielorybi. Nic w otoczeniu tego miejsca nie przygotowuje na taką gęstość — dlatego właśnie warto to zrozumieć, zanim się tam Państwo wybiorą.
Dlaczego przypływają tu manty
Manty rafowe — Mobula alfredi, o rozpiętości płetw zwykle od trzech do czterech metrów — to filtratory. Spędzają życie na przecedzaniu rzadkiej zupy zooplanktonu, którą niesie ocean, ale przez większość czasu jest ona zbyt rozcieńczona, by opłacało się po nią sięgać. Hanifaru działa, ponieważ przez część roku to sam ocean wykonuje za nie pracę zagęszczania.
Od mniej więcej maja do listopada monsun z południowego zachodu spycha stały prąd wraz z bogatą w plankton wodą na tę stronę atolu. Dwa razy w miesiącu, przy pełni i nowiu księżyca, pływy stają się na tyle silne, że na chwilę przełamują ten prąd i wpychają porcję oceanicznej wody przez pojedynczy wlot do zatoki. Ponieważ Hanifaru jest zamkniętą kieszenią, nadchodzący przypływ zderza się z panującym prądem, wprawiając wodę w powolny wir. Plankton — w dużej mierze jeden gatunek widłonoga — nie ma gdzie odpłynąć i gromadzi się w gęstą, dryfującą chmurę. Manty wyczuwają te warunki z oddali i podejmują decyzję dopiero wtedy, gdy zupa przekroczy mierzalny próg gęstości: badacze wyznaczyli ten punkt przełomowy na około 54 miligramy planktonu na metr sześcienny wody. Poniżej niego zatoka pozostaje pusta. Powyżej — manty napływają.
To, co następuje, jest jednym z wielkich widowisk oceanu — i narasta z każdą chwilą. W skromniejsze dni mantarraje ślizgają się po powierzchni w prostych liniach albo wykonują powolne salta w tył, by pozostać w najbogatszej wodzie. Gdy przybywa ich coraz więcej, ustawiają się w szyk pysk-przy-ogonie — żerowanie łańcuchowe, gdzie ślad wodny każdego zwierzęcia kieruje pokarm ku temu za nim. A gdy łańcuch wydłuży się na tyle, że jego czoło dosięgnie własnego ogona, pętla zamyka się w powoli obracającą się kolumnę: żerowanie cyklonowe — pionowe tornado złożone z kilkudziesięciu, a czasem i ponad stu mantarraj wirujących w samej chmurze planktonu, którą właśnie zagęszczają. To zjawisko rzadkie, hipnotyzujące i nigdzie indziej nie można go oglądać z taką regularnością.
Mantarraje decydują się wejść dopiero wtedy, gdy „zupa” planktonowa przekroczy mierzalny próg gęstości — poniżej niego zatoka pozostaje pusta, powyżej niego napływają tłumnie.
Rezerwat zbudowany wokół zatoki
Hanifaru leży w pierwszym miejscu na Malediwach, które UNESCO uznało za Rezerwat Biosfery. W czerwcu 2011 roku cały atol Baa — pierścień liczący około siedemdziesięciu pięciu wysp — został wpisany na listę za sam ogrom produktywności swoich raf, którym UNESCO przypisuje około 250 gatunków koralowców i 1200 gatunków ryb rafowych. Agregacja mantarraj i rekinów wielorybich była jednym z głównych powodów tego wpisu, a sama zatoka już dwa lata wcześniej, w 2009 roku, została objęta ochroną prawną.
Ten status determinuje, czym zatoka może być. Do lat 2000. w dobry dzień nawet czternaście łodzi tłoczyło się na tym samym skrawku wody, a ścisk wypłaszał zwierzęta. W 2012 roku wszedł w życie formalny plan zarządzania. Nurkowanie ze sprzętem butlowym zostało całkowicie zakazane — częściowo dlatego, że bąbelki wydechowe rozbijają kolumny żerujące, częściowo po to, by ograniczyć liczbę osób w wodzie — dziś Hanifaru jest miejscem wyłącznie do snorkelingu. W zatoce może przebywać jednocześnie maksymalnie pięć łodzi; każda wizyta jest ograniczona do około czterdziestu pięciu minut; licencjonowany przewodnik może prowadzić maksymalnie dziesięciu pływaków; a żeton na osobę — kosztujący około 30 dolarów amerykańskich i kupowany w centrum dla odwiedzających na pobliskiej wyspie Dharavandhoo — zapewnia mniej więcej to okno czasowe w wodzie i finansuje program ochrony atolu Baa. Nad wszystkim czuwają strażnicy obecni na wodzie.
Brzmi to surowo i biurokratycznie. W praktyce właśnie ta dyscyplina sprawia, że spotkanie z mantarrajami wydaje się uporządkowane, a nie chaotyczne, nawet w szczytowych tygodniach — i to dzięki niej agregacja w ogóle nadal się odbywa z taką regularnością. Dobrzy przewodnicy powiedzą Państwu, by zachować bezruch i pozwolić mantarrajom podpłynąć samym, bo nieruchomy snorkeler jest częścią otoczenia, a miotający się wypłasza całą zatokę.
Nauka ma tu swój dom
Znaczna część tego, co świat wie o mantarrajach rafowych, została odkryta właśnie w tych wodach. Malediwy mają największą udokumentowaną populację na Ziemi — obecnie skatalogowano ponad sześć tysięcy osobników, każdy zidentyfikowany dzięki unikalnemu układowi plamek na jasnym spodzie ciała, podobnie jak odcisk palca identyfikuje człowieka. Tę bazę danych, największą w swoim rodzaju na świecie, prowadzi Manta Trust, organizacja charytatywna założona w 2011 roku, wyrosła z projektu badawczego rozpoczętego w 2005 roku w resorcie na atolu Baa, Four Seasons Landaa Giraavaru. Na kilku wyspach atolu do dziś na łodzi wycieczkowej obecny jest rezydentny biolog morski, co zmienia wyprawę snorkelingową w coś bliższego dniu badań terenowych — a zrobione przez Państwa zdjęcia mogą zostać porównane z katalogiem i stać się prawdziwym punktem danych. Naukowcy ze swojej strony klasyfikują Hanifaru i sąsiadującą z nim rafę jako Ważny Obszar dla Rekinów i Płaszczek — oznaczenie stojące o poziom wyżej niż sama turystyczna opowieść.
Kiedy jechać i jak
Sezon trwa mniej więcej od maja do listopada i kulminuje w jego centralnej części; najsilniejsze, najbardziej pewne tygodnie przypadają zwykle na okres od lipca do października. W obrębie sezonu widowisko rządzi się fazami księżyca, nie datami — największe zgrupowania koncentrują się wokół pełni i nowiu, gdy pływy są najsilniejsze. To właśnie ten fakt jest najczęstszą przyczyną rozczarowań: kto zarezerwuje sztywny termin bez sprawdzenia kalendarza księżycowego, może nurkować w pustej zatoce. Kompromis jest tu również uczciwy — to bardziej wilgotna i wietrzna połowa roku, więc część słonecznych dni sezonu suchego wymienia się na najlepsze spotkanie z wielkimi zwierzętami w całym Oceanie Indyjskim.
Na samej Hanifaru nie ma żadnego resortu i nigdy nie będzie; wyspa jest bezludna i objęta ochroną. Każda wizyta to wycieczka łodzią, dopasowana w ostatniej chwili do okna pływowego śledzonego przez zespół morski resortu. Najbliższe noclegi znajdują się w resortach środkowo-wschodniej części atolu oraz w guesthouse'ach na Dharavandhoo, których niewielkie lotnisko krajowe — otwarte w 2012 roku — sprawiło, że cały rezerwat znalazł się w zasięgu dwudziestominutowego lotu i krótkiego rejsu łodzią od Malé. Resorty atolu całkowicie pomijają ten etap: większość z nich dzieli od lotniska w Malé bezpośredni, trwający 30–35 minut lot hydroplanem. To, który wariant Państwo wybiorą, kształtuje koszt niemal tak samo jak sama podróż. Wariant budżetowy to guesthouse na Dharavandhoo oferujący jednodniowe wycieczki, gdzie koszt wyprawy wynosi zwykle około 60–100 dolarów amerykańskich od osoby; przy rezerwacji resortu w środkowo-wschodniej części atolu zespół morski organizuje tę samą wycieczkę za około 150–300 dolarów amerykańskich, w cenie wliczona jest wygoda oraz obecność rezydującego biologa. Spotkanie jest bezpłatne dla mant i ściśle racjonowane dla reszty z nas — i to właśnie ten układ pozwala mu przetrwać w niezmienionej formie.
Jeśli planują Państwo pobyt na Baa w sezonie, nasz pełny przewodnik po atolu Baa porównuje wszystkie resorty na atolu, kalkulację hydroplan kontra transfer z Dharavandhoo oraz to, które zespoły morskie najlepiej wyczuwają pływy Hanifaru.
