Na samym końcu Malediwów, tuż na południe od równika, leży wyspa, która przez trzydzieści pięć lat była jednym z najbardziej użytecznych strategicznie skrawków lądu na Oceanie Indyjskim — a której niemal nikt nie kojarzy z tym krajem. Gan, na atolu Addu, był tajną brytyjską bazą morską podczas drugiej wojny światowej, a przez cały okres zimnej wojny — stacją Royal Air Force. Historia, jaką po sobie zostawił, jest najdziwniejsza spośród wszystkich na Malediwach: ukryta flota, niemal-katastrofa i separatystyczna republika, która przetrwała cztery lata.
Powód był czysto geograficzny. Addu to najbardziej wysunięty na południe atol kraju — pierścień koralowych wysepek otaczający głęboką, osłoniętą lagunę, na tyle dużą, by ukryć w niej flotę — leżący na skrzyżowaniu oceanicznych szlaków między Zatoką Perską, Indiami a dojściami do Singapuru i Australii. Dwukrotnie, w odstępie jednego pokolenia, Wielka Brytania spojrzała na tę lagunę i ten płaski, nisko położony ląd i dostrzegła dokładnie to, czego potrzebowała.
Scapa Flow z palmami
Pierwszy raz miało to miejsce w 1941 roku. Gdy upadek Singapuru wydawał się nieuchronny, Royal Navy potrzebowała ukrytego schronienia dla swojej Floty Wschodniej i w sierpniu rozpoczęto potajemną budowę kotwicowiska tankowania w lagunie Addu, o kryptonimie Port T. Admirał James Somerville nazwał je „Scapa Flow z palmami”, a jego największym atutem było to, że wróg nie wiedział o jego istnieniu. Ta tajemnica stanowiła niemal całą historię kwietnia 1942 roku, gdy japońskie zespoły lotniskowców wpłynęły na Ocean Indyjski i uderzyły na Kolombo i Trincomalee. Somerville wycofał swoją flotę do Portu T — a Japończycy, którzy nigdy nie odnaleźli bazy, odpłynęli do domu, jej nie znajdując. Oficjalne relacje historyczne skłonne są przedstawiać to jako sprytne posunięcie Brytyjczyków; uczciwiej byłoby powiedzieć, że flocie po prostu dopisało szczęście, i że to ukryta laguna, a nie błyskotliwa taktyka, ją ocaliła.
Pas startowy zimnej wojny
Drugi raz nastąpił w latach pięćdziesiątych. Tracąc swoje lotniska na niedawno niepodległej Cejlonie, Wielka Brytania potrzebowała przyjaznego pasa startowego na długiej trasie powietrznej na wschód, a w 1957 roku RAF przejął Gan i rozpoczął poważną rozbudowę — grupa robocza licząca około tysiąca dwustu pakistańskich, malediwskich i brytyjskich robotników wybudowała pas startowy i obozy. Przez następne dwie dekady RAF Gan był posterunkiem etapowym zimnej wojny, miejscem tankowania dla bombowców, myśliwców i lotów transportowych kursujących między Wielką Brytanią a Singapurem — kilkuset żołnierzy uwięzionych na tropikalnej kropce na końcu najdłuższego korytarza powietrznego imperium.
Jego największym atutem było to, że wróg nie wiedział o jego istnieniu.
To się jednak nie utrzymało. Gdy Wielka Brytania wycofała swoje siły „na wschód od Suezu”, Gan stracił rację bytu; ostatni lot RAF wystartował 29 marca 1976 roku, a trzy dni później wyspę formalnie zwrócono rządowi Malediwów. Baza przetrwała imperium, któremu miała służyć, o zaledwie dekadę.
Republika, którą zbudowała baza
Najbardziej niezwykłe dziedzictwo ma charakter polityczny. Obecność Brytyjczyków uczyniła Addu zamożnym i otwartym na świat — jego mieszkańcy mieli pensje, znajomość angielskiego i opiekę medyczną, której nie mogła zapewnić odległa stolica, Malé — więc gdy w 1959 roku Malé nałożyło nowe podatki uderzające w gospodarkę bazy, południe zbuntowało się. Addu, Huvadhu i Fuvahmulah odłączyły się, tworząc Zjednoczoną Republikę Suvadive, na czele której stanął Abdullah Afeef, mówiący po angielsku tłumacz pracujący dla Brytyjczyków na Gan. Przez cztery lata na południu Malediwów istniało samozwańcze państwo, tolerowane przez Wielką Brytanię, która ceniła sobie bazę. Gdy w 1963 roku Wielka Brytania ostatecznie wycofała swoje poparcie, republika upadła, a Afeef został wywieziony na wygnanie na Seszele, skąd nigdy nie powrócił. Pozostaje to bolesnym i spornym wspomnieniem na Malediwach — mniej opowieścią o brytyjsko inspirowanym separatyzmie, a bardziej historią regionu, który po prostu wzbogacił się bardziej niż jego własna stolica.
Co pozostało do zobaczenia
Na Gan dziś dociera się krajowym lotem trwającym około dziewięćdziesięciu minut z Malé do Gan International Airport — zbudowanego na dawnym pasie startowym RAF-u — albo, dla pomijających stolicę, bezpośrednim skokiem SriLankan Airlines z Colombo. Historia jest tu wyjątkowo namacalna. Resort Equator Village zajmuje dawną mesę sierżantów RAF-u, parterowe kolonialne bloki otoczone ogrodami kwiatowymi w angielskim stylu, i wciąż serwuje popołudniową herbatę ze scones o godzinie czwartej, mały ocalały rytuał życia mesy. Stamtąd można pojechać rowerem po zbudowanych przez Brytyjczyków groblach, które łączą Gan z pozostałymi wyspami Addu — rzadki odcinek spójnego lądu w państwie wyspiarskim — a nurkowie mogą zejść na wrak British Loyalty, wojennego tankowca storpedowanego i zatopionego w lagunie, obecnie, na głębokości około 33 metrów, największego wraku do nurkowania na Malediwach. Imperium odeszło; pas startowy, ogrody i wrak pozostały.
Addu to głębokie południe Malediwów, i zupełnie inny kraj niż pas resortów na północy. Nasz przewodnik po atolu Addu opisuje, jak tam dotrzeć, miejsca nurkowe oraz gdzie się zatrzymać wśród tej historii.
